einangrun

Geitf√© √° √ćslandi ‚Äď uppruni, sta√įa og framt√≠√įarhorfur

Myndagallery: 
√Ār: 
2017
H√∂fundur: 
Birna Kristín Baldursdóttir
Albína Hulda Pálsdóttir
Jón Hallsteinn Hallsson
√ötg√°fa: 
Skrína, 3.árgangur, 2.grein

√Ėll greinin (pdf)¬†

Tali√į er a√į geitf√© hafi fyrst borist til √ćslands me√į landn√°msm√∂nnum og hafi veri√į h√©r √°n innbl√∂ndunar √≠ um 1100 √°r. Ekki er fullv√≠st um uppruna geitfj√°rstofnsins en jafnan er tali√į a√į landn√°msmenn hafi haft me√į s√©r b√ļf√© fr√° heimah√∂gum s√≠num √≠ Noregi. √ě√≥ hafa ranns√≥knir ekki √ļtiloka√į √ĺann m√∂guleika a√į √≠slenskt b√ļf√© eigi s√©r fl√≥knari uppruna, en sl√≠kt v√¶ri √≠ samr√¶mi vi√į uppruna √ĺeirra √ĺj√≥√įa sem n√ļ byggja Nor√įur-Atlantshafi√į. Fornleifafr√¶√įilegar greiningar √° d√Ĺrabeinum s√Ĺna a√į √° 9. og 10. √∂ld voru geitur √° flestum b√¶jum en √ĺeim f√≥r f√¶kkandi eftir √ĺa√į; vi√į upphaf 13. aldar voru geitur or√įnar sjaldg√¶far √≠ √≠slenskum d√Ĺrabeinas√∂fnum en √° m√≥ti fj√∂lga√įi kindum. Nokkrar √°st√¶√įur eru taldar fyrir √ĺessari breytingu, t.d. auki√į mikilv√¶gi √ļtflutnings √° ullarv√∂rum, k√≥lnandi loftslag og ey√įing sk√≥ga. √ćslenski geitfj√°rstofninn er l√≠till loka√įur erf√įah√≥pur sem lengst af hefur tali√į innan vi√į 1000 d√Ĺr. Stofninn hefur sveiflast miki√į √≠ gegnum t√≠√įina, fr√° 62 geitum √°ri√į 1885 upp √≠ um 3000 geitur √°ri√į 1930 √ĺegar fj√∂ldinn var√į hva√į mestur. √ć √°rslok 2016 taldi stofninn 1188 vetraf√≥√įra√įar geitur √≠ 104 hj√∂r√įum. Stofnst√¶r√įarsveiflurnar hafa a√į √∂llum l√≠kindum sett mark sitt √° stofninn og n√Ĺlegar ranns√≥knir s√Ĺna a√į virk stofnst√¶r√į er mj√∂g l√°g e√įa innan vi√į 10 einstaklingar. √Ā √°runum 1930 til 1960 f√¶kka√įi verulega √≠ stofninum og √°ri√į 1965 var fari√į a√į grei√įa stofnverndarstyrk til geitfj√°rb√¶nda √≠ von um a√į hamla m√¶tti √ĺeirri neikv√¶√įu √ĺr√≥un. Undanfarin √°r hefur √°hugi √° geitfj√°rr√¶kt aukist og hefur st√¶r√į stofnsins tv√∂faldast fr√° √°rinu 2006. Vegna mikillar skyldleikar√¶ktar og takmarkana √° fl√¶√įi erf√įaefnis milli landshluta vegna sau√įfj√°rveikivarnal√≠na var byrja√į a√į safna hafras√¶√įi √°ri√į 2010. S√∂fnun og frysting s√¶√įis √ĺj√≥nar einnig sem trygging gegn meirih√°ttar stofnst√¶r√įarsveiflum. Til eru r√ļmlega 1200 s√¶√įisskammtar √ļr 17 h√∂frum fr√° sj√∂ b√¶jum. √ěetta hefur til d√¶mis gert √ļtflutning √° s√¶√įi m√∂gulegan og er n√ļ or√įinn til v√≠sir a√į √≠slenskri geitahj√∂r√į √≠ Bandar√≠kjum Nor√įur-Amer√≠ku.

Birna Krist√≠n Baldursd√≥ttir, Alb√≠na Hulda P√°lsd√≥ttir, og J√≥n Hallsteinn Hallsson 2017. Geitf√© √° √ćslandi ‚Äď uppruni, sta√įa og framt√≠√įarhorfur. Skr√≠na 3:2.

Sveppasj√ļkd√≥mar √° √ćslandi

Myndagallery: 
√Ār: 
2014
H√∂fundur: 
Sigr√≠√įur Erla Elefsen
Halldór Sverrisson
Jón Hallsteinn Hallsson
√ötg√°fa: 
Skrína, 1. árgangur, 2. grein

√Ėll greinin¬†(pdf)

Pl√∂ntusj√ļkd√≥mar hafa mikil neikv√¶√į √°hrif √° framlei√įni √≠ landb√ļna√įi. Samfara auknum flutningum og breyttu ve√įurfari mun √ļtbrei√įsla pl√∂ntusj√ļkd√≥ma breytast, √ĺeir berast hra√įar milli landa og √≠ meira m√¶li en √°√įur. Sveppir eru st√≥r hluti sj√ļkd√≥msvalda og oft leggjast margar tegundir √° hverja tegund nytjapl√∂ntu. Vel √ĺekktur sj√ļkd√≥msvaldur er Puccinia graminis sem veldur hveitiry√įi. L√≠ti√į bar √° P. graminis eftir Gr√¶nu byltinguna √ĺegar til ur√įu yrki me√į √∂fluga m√≥tst√∂√įu en sveppurinn ruddist √° n√Ĺ fram √° sj√≥narsvi√įi√į √≠ lok s√≠√įustu aldar og fer n√ļ sem eldur um sinu. √ěar sem hann n√¶r s√©r √° strik geta aff√∂ll √° uppskeru or√įi√į alger. Kynb√¶tur nytjaplantna eru √ĺv√≠ endalaus varnarbar√°tta vi√į breytingar √° s√Ĺkingarh√¶fni sj√ļkd√≥msvalda, sem vegna a√įl√∂gunarh√¶fni breytast hratt. H√©rlendis hefur landb√ļna√įur noti√į fjarl√¶g√įar fr√° meginstofnum helstu ska√įvalda auk √ĺess sem r√¶ktun nytjaplantna hefur veri√į takm√∂rku√į. Alaska√∂sp var til d√¶mis laus vi√į ska√įvalda h√©rlendis fr√° upphafi r√¶ktunar √°ri√į 1944 allt fram til √°rsins 1999 √ĺegar asparry√į af v√∂ldum Melampsora larici-populina greindist fyrst. N√ļ benda n√Ĺjar ranns√≥knir √° asparry√įi til √ĺess a√į endurteki√į landn√°m hafi √°tt s√©r sta√į sem eykur mikilv√¶gi v√∂ktunar √° sj√ļkd√≥msv√∂ldum og kynb√≥ta nytjaplantna gegn √ĺeim. Ranns√≥knir √° byggsj√ļkd√≥mum hafa s√Ĺnt a√į aff√∂ll √≠ byggr√¶kt geta veri√į umtalsver√į af v√∂ldum sveppasj√ļkd√≥ma, en jafnframt hafa n√Ĺlegar ranns√≥knir s√Ĺnt a√į tegunda- og erf√įafj√∂lbreytileiki sj√ļkd√≥msvalda er meiri en √°√įur var tali√į. Fjarl√¶g√į √ćslands fr√° meginl√∂ndum √ĺ√Ĺ√įir √ĺv√≠ ekki einangrun hva√į var√įar pl√∂ntusj√ļkd√≥ma og n√Ĺlegar ranns√≥knir undirstrika mikilv√¶gi √ĺess a√į fylgst s√© n√°i√į me√į framvindu pl√∂ntusj√ļkd√≥ma h√©rlendis og huga√į a√į sj√ļkd√≥ms√ĺoli nytjaplantna √≠ √≠slensku kynb√≥tastarfi.

Sigr√≠√įur Erla Elefsen, Halld√≥r Sverrisson og J√≥n Hallsteinn Hallsson 2014. Sveppasj√ļkd√≥mar √° √ćslandi. Skr√≠na 1: 2.¬† http://www.skrina.is/Skrina_2014_grein_2